زارا امجديان

به گواهي تاريخ، از ديرباز در کشور ما زنان از حضور در خيابان منع مي‎ ‎شده اند. مکان امن و مورد پذيرش ‏جامعه براي زنان، فقط اندروني خانه ها بوده است‏‎. ‎اندروني منازل، محل مناسبي براي زنان شمرده مي شد تا از ‏هر گونه ارتباط با مردان در‎ ‎امان باشند. در خانه زنان حتا اجازه پذيرايي از ميهمانان مرد را هم نداشتند. اين‎ ‎رسم ‏تا دوره پهلوي و به خصوص در ميان طبقات پايين تر جامعه ادامه داشت. و اگر زنان‎ ‎به بيرون رفتن از منزل، ‏ناگزير مي شدند مرداني به عنوان حامي را "بايد" در کنار خود‏‎ ‎مي داشتند، در غير اين صورت ماموران نيروي ‏انتظامي، رفت آمدهاي زنان را کنترل مي‎ ‎کردند. در آن دوران "سوار شدن زن و مرد به يک درشکه، اگرچه زن ‏و شوهر و برادر و‎ ‎خواهر بودند، ممنوع بود" (ناهيد، ص 19) بدرالملوک بامداد در کتاب بيداري زنان اين‎ ‎شرايط ‏را به طرزي تکان دهنده توصيف مي کند‏‎:‎

در خيابان هاي پرجمعيت تهران مانند لاله زار و شاه آباد و اميريه، عصرها مقرر بود مردها از طرفي و زن ها ‏از طرف ديگر عبور کنند. راه رفتن مردها و زن‎ ‎ها از يک سمت از ساعت 4 بعد از ظهر قدغن ميشد. اگر احيانا ‏زني مي خواست به خانه خود‏‎ ‎سمت ديگر خيابان يا به داروخانه برود از آقاي پاسبان کسب اجازه مي کرد. زير ‏نظر و‎ ‎مراقبت او با عجله به سوي ديگر شتافته و به سرعت مراجعت مي کرد. چه بسا اوقات صداي‎ ‎آمرانه پاسبان ‏به گوش زنهاي باشخصيت مي رسيد که مي گفت: "باجي رو تو بگير"، يا "ضعيفه تندتر راه برو".( بامداد، ‏ص.21) در چنين شرايط حقارت باري سخن گفتن از‏‎ ‎اعتراضات خياباني زنان شايد اغراق به نظر برسد اما زنان ‏اين مرز و بوم، در دوران‎ ‎لغو قرارداد رژي و پس از آن در دوران مشروطه و در جريان تدوين قانون اساسي، به‎ ‎گواهي تاريخ، نقش و تاثيري انکار ناپذير در تحولات داشتند‎.‎

‎‎حضور زنان در خيابان براي اعتراض به قرارداد‏‎ ‎رژي‎‎

در جريان قرارداد رژي يعني در سال 1269 که ناصرالدين شاه امتياز خريد‎ ‎و فروش توتون و تنباکو را به يک ‏شرکت انگليسي واگذار کرد، اعتراضات مردمي شکل گرفت‏‎. ‎ميرزاي شيرازي فتواي تحريم استفاده از تنباکو را ‏صادر کرد و ميرزا آشتياني يکي از‏‎ ‎روحانيون تهران توسط ناصرالدين شاه تبعيد شد: "نزديک ظهر زنان دسته ‏دسته به منزل‎ ‎ميرزاي آشتياني مي آيند. وقتي جمعيت زياد مي شود، زنها ا زجلو و مردان از دنبال به‎ ‎طرف قصر ‏سلطنتي روانه مي گردند... زنها وقتي به سبزه ميدان رسيدند، بدون معطلي به‏‎ ‎بازار ريختند و بعضي از دکان ها ‏را که هنوز باز بود، بستند" در اين گير و دار‎ ‎حاکمان وقت کوتاه مي آيند و خطاب به زنان مي گويند: "همشيره ها ‏شاه بابا فرمودند، فرنگي ها را بيرون مي کنم. هيچ يک از علما را نمي گذارم بيرون بروند، خاطرتان جمع‎ ‎باشد. ‏اين همه فرياد و فغان نکنيد." پس از آن زنها به طرف مسجد شاه راه مي افتند‏‎. ‎امام جمعه مسجد مردم را به آرامش ‏دعوت مي کند اما "وقتي زنها او را بدين حال ديدند، شروع به فحاشي کردند... و چند نفر به طرف منبر دويدند و ‏امام جمعه را پايين‎ ‎کشيدند". پس از آن زنان به سوي ميدان ارک برمي گردند و فرياد مي زنند: "ما شاه را‎ ‎نمي ‏خواهيم" (ناهيد، ص. 30-34)‏

‎‎زنان در بلواي نان در آذربايجان‎‎

کمبود نان در تبريز در دهه 1280 شمسي يکي از مشکلاتي بود که بخشي از‏‎ ‎آن ناشي از وجود محتکران آرد بود. ‏کمبود نان د رتبريز بارها آشوب به پا کرده بود که‎ ‎در اين شورش ها زنان تبريز به رهبري زينب پاشا نقش فعالي ‏را بازي کردند. "در يکي از‏‎ ‎اين آشوب ها براي نان در حدود سه هزار زن چوب به دست در بازارها به راه ‏افتادند و‎ ‎کسبه را به بستن دکان و پيوستن به راهپيمايان مجبور کردند. حکومت قشون مراغه را خبر‎ ‎کرد. دستور ‏تيراندازي داده شد. در دم پنج زن و يک سيد کشته شدند. در اين جا روحانيت‎ ‎معترض هم عليه مجتهد بزرگ به ‏زنان پيوست و در قونسولگري روس تحصن کردند" (همان‎ ‎کتاب، ص 44) در اين ميان زينب پاشا در روزهاي ‏قحطي و گرسنگي، انبار غله محتکران را‎ ‎شناسايي مي کرد و در فرصت مناسب به همراه ديگر زنان تبريز به ‏آنجا حمله مي برد که‏‎ ‎يکي از اين حملات در مرداد 1277 ش. به انبار نظام العلما يکي از مقتدران و محتکران‎ ‎تبريز بود. درگيري سختي بين سربازان و زنان به وجود آمد که سرانجام انبار انباشته‎ ‎از گندم به تصرف زينب و ‏زنان ديگر درآمد و گندم ها بين مردم تقسيم شد. (همان، ص‎ 52-53‎‏)‏

‎‎زنان در دوران مشروطيت‎‎

از همان آغاز انقلاب، گروهي از زنان آزاديخواه تهران به طرفداري از‏‎ ‎انقلابيون درگير جنبش مشروطه شدند. ‏ناظم الاسلام کرماني در زمان تحصن مشروطه خواهان‏‎ ‎در سفارت انگليس مي نويسد: "طايفه زنها هم گفتگويي ‏بين آنها هست که بيايند در‎ ‎خيابان علاءالدوله که متصل به سفارتخانه است چادر بزنند اما مسولان سفارت انگليس ‏به‎ ‎متحصنين در باغ سفارت توصيه ميکنند که بهتر است زنها از اين فکر منصرف شوند". کرماني چند روز بعد ‏باز مي نويسد: "زنها خيال اجماع و بلوايي دارند براي آنکه‏‎ ‎شوهران آنها مدتي است در سفارتخانه مانده اند..."‏

در آثار مکتوب در باره وقايع و حوادث مراحل اول انقلاب مشروطيت باز‎ ‎مي خوانيم که زنان معترض ايراني از ‏روحانيون طرفدار جنبش حمايت مي کرده اند. در‎ ‎رابطه با اعتصابات مسجد شاه تهران، احمد کسروي مي نويسد: ‏‏"بزازان چادر بزرگي آورده‏‎ ‎و در حياط مسجد افراشتند و سماور و کاچال آنچه مي بايست از خانه ها آوردند.و در ‏اين‎ ‎پيشامد زنان پا در ميان داشتند و در آوردن ملايان به مسجد با مردان همراهي مي کردند‏‎ ‎در مساجد نيز کساني ‏از آنان مي بود".‏

در همين رابطه عبدالحسين ناهيد هم مي نويسد: "زنان اغلب عهده دار‎ ‎حفاظت از جان روحانيون مبارز بودند. ‏منجمله زن بزن بهادري بنام زن حيدر خان تبريزي‎ ‎از طرف زنان تهران وظيفه داشت تا به همراه گروه ديگري ‏از زنان چماق به دست از‎ ‎روحانيون طرفدار جنبش در پاي منبر دفاع کند."(آفاري، ص 11-12)‏

هر چند در بسياري از اين دست حرکت هاي اعتراضي و خياباني، زنان‎ ‎عموما تحت تاثير روحانيون و مردان ‏مشروطه خواه قرار داشتند و از سوي آنان خواست هاي‎ ‎مستقل و مشخصي در ارتباط با حق و حقوق زن ايراني ‏مطرح نشد و فقط همپاي مردان از هدف‏‎ ‎هاي عمومي انقلاب پشتيباني کردند، با اين حال، حضور زنان در خيابان ‏و عرصه عمومي‎ ‎جامعه، بي شک دستاورد مهم اين دوره از فعاليت هاي زنان به شمار مي آيد. حضوري که در‏‎ ‎سالهاي بعد منجر به پيدايش انجمن هاي مستقل زنان شد و يک دوره ماندگار و غرور آفرين‎ ‎از فعاليت هاي مستقل ‏زنان را رقم زد‎.‎

‎‎اولين تجمعات زنان در دفاع از‎ ‎مشروطبت‎‎

در آستانه انقلاب مشروطه زنان اميدوار بودند که انقلاب، شرايط زندگي‎ ‎فردي و اجتماعي آنان را بهبود بخشد و ‏به تحقير و ستم نسبت به آنان خاتمه دهد. در‎ ‎ابتدا اميد زنان به آن بود که مجلس شوراي ملي به حمايت از تشکيل ‏انجمن هاي زنان و‏‎ ‎مدارس دختران برخيزد. در نامه اي خطاب به سيد محمد طباطبايي در روزنامه مجلس، يکي‎ ‎از زنها تقاضا کرد که دولت جديد مسولانه رفتار کند و دستاوردهاي اجتماعي- سياسي‎ ‎انقلاب را در رابطه با ‏‏"حقوق زنان" نيز تعميم دهد. جواب مجلس آن بود که با "تربيت‎ ‎زنان در امور اطفال، خانه داري، حفظ ناموس و ‏علومي که راجع به اخلاق و معاش خانواده‏‎ ‎باشد" موافق است، اما "در امور خاصه رجال، از قبيل علوم پلتيکي و ‏امور سياسي فعلا‏‎ ‎مداخله ايشان اقتضا ندارد".‏

در اعتراض به پاسخ مايوس کننده مجلس، خود زنها دست به کار شدند. در‎ ‎ژانويه (1907م /1325 ه.ق) يکي از ‏نخستين تجمع هاي اعتراضي زنان در تهران شکل گرفت‏‎ ‎که قطنامه اي در مورد "لغو جهيزيه سنگين و حق ‏تحصيل زنان" تدوين کرد. همزمان با اين‎ ‎گردهمايي چندين انجمن زنان در تهران و برخي شهرستانها تشکيل شد ‏که از آن ميان بايد‎ ‎از انجمن هاي ذيل نام برد: "انجمن آزادي زن"، "اتحاديه غيبي نسوان"، "انجمن مخدرات‎ ‎وطن"، و‎...‎

در اين دوره، تجمع هاي اعتراضي زنان به طور روز افزون، تداوم و حتا‎ ‎گسترش مي يافت از جمله در واکنش به ‏مخالفت سرسختانه محمد علي شاه و متحدانش با متمم‏‎ ‎قانون اساسي است که تجمعاتي از سوي زنان برگزار مي ‏شود. مخالفت پادشاه باعث مي شود‏‎ ‎که مشروطه خواهان با بسيج نيرو به سازماندهي تظاهرات و تحصن هاي ‏متعدد دست بزنند، زنان مبارز هم با تمام وجود‎ ‎و بضاعت خود به ياري مشروطه خواهان مي شتابند و نقش در‏‎ ‎خور توجهي ايفا مي کنند. ناگفته نماند که برخورد مشروطه خواهان با حضور زنان در اين‎ ‎تظاهرات متفاوت بود. ‏در تهران "زن ها در روز چهارشنبه (2 ربيع الثاني 1325 ه.ق/15‏‎ ‎مه 1907 م) ازدحام غريبي کرده به ‏بهارستان آمده مطالبه قانون اساسي نمودند، و با‎ ‎کمال تعجب از برخي نمايندگان مجلس شورا "در ازاء اين حرکت ‏مردانه، جواب «محرک‎ ‎داريد» شنيدند". (خسروپناه، ص 56)‏

البته اين مسئله فقط به تهران محدود نمي شد و در ديگر مناطق کشور، مانند: تبريز، رشت، شيراز و اصفهان هم، ‏زنان پا به پاي مردان در مطالبه (متمم‎) ‎قانون اساسي در اعتراضات شرکت کردند. براي نمونه در 13 ربيع الثاني ‏‏1325 ق. روزنامه‎ ‎انجمن از جوش و خروش زنان در تبريز براي تصويب متمم قانون اساسي خبر مي دهد: "حتا‎ ‎طايفه نسوان با بچه هاي شيرخوار در مساجد محلات جمع" شده اند‏‎.‎

از جمله اين اعتراضات مي توان به تحصن تاريخي زنان در "ميدان‎ ‎بهارستان" در دفاع از قانون گذاران مشروطه ‏خواه، و در حمايت از مجلس شورا در مقابل‎ ‎زورگويي هاي پادشاه، تاکيد کرد. فرداي آن روز، روزنامه حبل ‏المتين در شماره 27‏‎ ‎خود، آن واقعه تاريخي را اينگونه توصيف مي کند: "روز يکشنبه13 ربيع الثاني 1325‏‎ ‎قريب پانصد نفر زن در جلوخان بهارستان جمع شده فرياد عامه به زنده باد مشروطيت، پاينده باد قانون، نيست و ‏نابود باد استبداد، معدوم باد مستبدين، بلند بود".(همان، ص 59)‏

‎‎اعتراض هاي نمادين براي مقابله با فرهنگ مکتوب‎ ‎پدر سالاران‎‎
جمعيت نسوان وطن خواه براي مقابله با فرهنگ مردسالار نه تنها در جلسه‏‎ ‎هاي مخفي و نيم علني به بحث و ‏برنامه ريزي مي پرداختند بلکه در مواردي هم به اعتراض‏‎ ‎هاي سمبليک دست مي زدند. از جمله اقداماتي که ‏جمعيت نسوان وطن خواه ايران در طول‎ ‎حيات خود به عمل آورد و انعکاس گسترده اي در افکار عمومي داشت؛ ‏سوزاندن نسخه هايي‎ ‎از کتابچه «مکر زنان» در ميدان توپخانه تهران بود که در آن روزگار عملي شجاعانه‏‎ ‎محسوب مي شد و جنجال زيادي هم به پا کرد.. «محترم اسکندري و ساير بانوان عضو، هر يک‎ ‎مقداري از آن ‏جزوه ها را جمع آوري کرده و در ميان ميدان آتش زدند».اين عمل که تا آن‎ ‎زمان بي سابقه بود، «توليد هياهوي ‏زيادي کرد و محترم خانم را به نظميه کشيدند. در‎ ‎آنجا از موقع استفاده کرد شروع به تبليغ نمود و اظهار کرد اين ‏عمل ما براي دفاع از‏‎ ‎آبروي مادران و خواهران شما است. ما هم مثل تمام انسان ها عقل داريم، مکاره نيستيم.‏‎ ‎سخنان پرشور و حرارت و تاثر آميز او در افسران نظميه اثر کرد و آن ها را به حمايت‎ ‎از او برانگيخت» (همان، ‏ص 187‏‎)‎

‎‎انجمن مخدرات وطن و دفاع از استقلال‎ ‎ملي‎‎

برکناري محمد شاه و استقرار نظام پارلماني در ايران، فرصت تاريخي را‏‎ ‎فراهم کرد تا فعالان سياسي و اجتماعي ‏در جهت نوسازي جامعه ايران فعاليت کنند. جنبش‎ ‎زنان نيز از اين امر برکنار نماند؛ زنان آزادي خواه و مبارز با ‏توجه به تجربه هاي‎ ‎گذشته شان، تلاش مي کردند تشکل هايي را براي خود به وجود آورند، از جمله دستاورد‎ ‎اين ‏تلاشها برگزاري جلسه هاي اجتماعي و فرهنگي توسط بي بي خانم وزيرف و تشکيل انجمن‎ ‎مخدرات وطن است. ‏اولويت ها و هدف هاي اساسي انجمن مخدرات وطن، سازماندهي فعاليت هاي‎ ‎عام المنفعه و خيريه و ارائه خدمات ‏به زنان و دختران، تحريم کالاهاي خارجي و توزيع‎ ‎منسوجات وطني بود و در ضمن نگاهي هم به مشارکت در ‏امور سياسي کشور داشت‏‎.‎

در پاييز 1911 دولت روسيه، (با همراهي دولت انگليس)، به مجلس شوراي‎ ‎ملي اخطار داد که مورگان شوستر ‏آمريکايي ـ مشاور مالي دولت ايران ـ بايد از کشور‎ ‎اخراج شود همچنين در اين اولتيماتوم خواستار سلب برخي ‏اختيارات مجلس شورا نيز شده‎ ‎بود. مردم در مقابل اخطار قلدرمنشانه روس ها پايداري و مقاومت کردند. در ‏تظاهرات‎ ‎متعددي که در دسامبر1911 به منظور اعتراض به اين التيماتوم برگزار مي شد انجمنهاي‎ ‎زنان ـ به ‏خصوص انجمن مخدرات وطن ـ فعاليت هاي بسيار پر رنگ و موثر داشتند. زنان‎ ‎مبارز با همکاري مردان ميهن ‏پرست، تظاهرات اعتراضي در برابر مجلس شوراي ملي برگزار‏‎ ‎کردند؛ به نوشته محمد علي ‏تهراني(کاتوزيان)در روز 19 ذيحجه 1329ه.ق « مردم از زن و‎ ‎مرد ازدحام نموده و در مدرسه سپهسالار، جنب ‏مجلس، مجتمع شده از رجال و نسوان نطق‎ ‎هاي مهيج مي نمايند‎»...‎

خبرنگار روزنامه تايمز لندن که ناظر تظاهرات مردم تهران بود در مورد‎ ‎حضور و نقش پر رنگ زنان در اين ‏حرکت اعتراضي، اين گونه گزارش مي دهد: « ازخصوصيات‎ ‎غريب اين تظاهرات، نقش مهم زنان است. در ‏اجتماع بزرگي از زنان در مسجد بزرگ‏‎ ‎سپهسالار، سخنرانان زن نطق کردند... يکي از خانم ها اعلام کرد که با ‏آنکه قانون‎ ‎اسلام منع کرده است، اما زنان در جهاد شرکت خواهند کرد. بخصوص بر تحريم روسيه‎ ‎پافشاري مي ‏کردند». انجمن مخدرات وطن، علاوه بر شرکت فعال در تظاهرات مردم تهران، با انتشار فراخواني خطاب به ‏عموم زنان ايراني، آنان را به مقاومت و ايستادگي در‏‎ ‎برابر اولتيماتوم و لشکرکشي دولت روسيه به ايران دعوت ‏کرد. (همان، صص‎ 165-164-166)‎

در 28 آذرماه 1290 ش. روزنامه ايران نو در مقاله اي تحت عنوان اصفهان‏‎ ‎نوشت که زنان اصفهان هيات نسوان ‏را به وجود آورده اند و به منظور بهبود وضع زنان‎ ‎تظاهراتي راه انداخته اند‏‎.‎

به رغم تحرکات گسترده مردم در اعتراض به اولتيماتوم روسيه، سفارت‎ ‎روسيه در تهران همچنان بر پذيرش ‏خواست هاي سه گانه دولت متبوعش از سوي مجلس شوراي‎ ‎ملي و دولت ايران تاکيد و پافشاري مي کرد و به ‏اشکال مختلف مي کوشيد تا مردم و مجلس‎ ‎شورا را رودرروي يکديگر قرار دهد. از جمله اين اقدامات، شايعه ‏پراکني مبني بر پذيرش‎ ‎اولتيماتوم از سوي مجلس شورا بود. انتشار اين شايعه بر نگراني مردم دامن زد. بازتاب‎ ‎نگراني مردم در نوشته مورگان شوستر چنين منعکس شده است: «سيصد نفر از زنان از خانه‎ ‎و حرمسراي ‏محصور خارج‎ ‎شدند، در صف هاي منظم با اراده تزلزل‏‎ ‎ناپذير در حالي که چادر هاي سياه بر سر و نقاب هاي ‏مشبک سفيد بر رو داشتند، به طرف‎ ‎مجلس رهسپار گرديدند. بسياري از ايشان در زير لباس يا آستين ها طپانچه يا ‏کارد و‎ ‎قمه پنهان کرده بودند. از رئيس مجلس خواهش کردند که‎ ‎به‎ ‎تمام آنها‎ ‎اجازه دخول دهد؛ ولي رئيس مجلس ‏فقط به ملاقات با نمايندگان آن ها راضي شد. هيئت‎ ‎مادران و زوجات و دختران محجوب ايران طپانچه هاي خود ‏را براي تهديد نمايش دادند و‎ ‎چند نفر با بيانات آتشين سخنراني کردند: اگر وکلا مجلس در انجام فرايض خود و ‏محافظت‎ ‎و برقراري شرف ملت ايران ترديد نمايند، ما مردان و فرزندان خود را کشته و اجسادشان‎ ‎را در همين جا ‏خواهيم افکند» (همان، ص 169‏‎)‎

‎‎ازجنبش حق راي زنان تا انقلاب سفيد شاه و‎ ‎ملت‎‎

در سال 1329ه.ق/1911 م، هنگامي که تجديدنظر و اصلاح نظامنامه‎ ‎انتخابات مجلس شوراي ملي در دستور کار ‏نمايندگان مجلس شورا قرار گرفت، فعالان حقوق‎ ‎زنان انتظار داشتند قانون انتخابات به نفع زنان اصلاح شود، اما ‏چنين نشد؛ زيرا‎ ‎نويسندگان نظامنامه انتخابات دوره اول مجلس شوراي ملي با اعتقاد به فرهنگ و سنت هاي‎ ‎مرد ‏سالارانه حاکم بر جامعه ايران و به پيروي از آن، زنان را از حق راي (اعم از‎ ‎انتخاب شدن يا انتخاب کردن) و ‏مشارکت در قدرت سياسي محروم کردند و همين امر واکنش‎ ‎زنان را برانگيخت. عمده اعتراضات زنان در قالب ‏نوشته هايشان در روزنامه و يا صدور‎ ‎بيانيه و... بود تا سرانجام در شهريور 1339 بعد از اعتراضات زنان و ‏مخالفت نيروهاي‎ ‎سنتي در برابر «حق راي داشتن زنان» انتخابات بدون مشارکت دادن زنان برگزار شد. با‎ ‎اين ‏حال، زماني که قرارشد دوباره انتخابات برگزار شود، زنان مجددا شروع به فعاليت‎ ‎کردند، و روز 16 شهريور ‏‏1339 هم زمان با معرفي دولت جديد به مجلس، زنان در برابر‎ ‎کاخ سنا اجتماع کردند. اطلاعات بانوان در 21 ‏شهريور 1339 در اين باره نوشت: «در‎ ‎نخستين ساعات بامداد، نمايندگان جمعيت هاي بانوان در خانه صفيه ‏فيروز، رئيس شوراي‎ ‎زنان ايران اجتماع کردند و در يک صف دو نفري از خيابان کاخ به طرف مجلس سنا به ‏راه‎ ‎افتادند... بعد از اين تظاهرات زنان هر نماينده اي را که ميخواست به مجلس سنا برود‎ ‎مورد خطاب قرار مي ‏دادند و در مورد حق راي زنان از اومي پرسيدند» (احمدي خراساني و‏‎ ‎اردلان، ص 402-403‏‎ )‎

و اما، با همه تلاش جانفرسايي که توسط زنان و مدافعان حقوق برابر‏‎ ‎صورت گرفت همچنان زن ايراني از حق ‏راي محروم و بي نصيب بود. گر چه هنوز روزنه ديگري‎ ‎از اميد براي زنان حق خواه، باقي مانده بود. انتخابات ‏انجمن شهر (ايالتي) در راه‎ ‎بود. در قانون انتخابات انجمن شهر ماده اي مبتني بر محروميت زنان در انتخابات ‏وجود‎ ‎نداشت در نتيجه، زنان به شرکت در اين انتخابات بسيار اميد داشتند اما با لغو تصويب‎ ‎نامه انتخابات ايالتي و ‏ولايتي، بار ديگر زنان اعتراضات شان را پي گرفتند براي‎ ‎نمونه در 19 آذر 1341 اتحاديه زنان حقوقدان ايران ‏هم زمان با روز جهاني حقوق بشر، بيانيه اي منتشر کرد و به عقب نشيني دولت، شديدا اعتراض کرد‎.‎

شوراي عالي جمعيت هاي زنان نيز اعلام کردند که جشن سالگرد کشف حجاب‎ ‎اجباري را تحريم خواهند کرد و ‏در اعتراض به عقب نشيني دولت و لغو قانون جديد‎ ‎انتخابات، در کاخ نخست وزيري تحصن مي کنند. اين تحصن ‏در 17 دي ماه 1341 در کاخ نخست‏‎ ‎وزيري برگزار شد و زنان شرکت کننده، بيانيه اي را خطاب به شخص ‏نخست وزير صادر‎ ‎کردند: «نظر به تداوم انکار حقوق مشروع زنان و خصوصا شکست دولت در برگزاري ‏انتخابات‎ ‎محلي که در آن حق راي به زنان داده شده بود، شوراي عالي جمعيت هاي زنان به عموم‏‎ ‎مردان و زنان ‏پيشنهاد مي کند به نشانه اعتراض جشن 17 دي برگزار نشود".‏

منصوره پيرنيا در کتاب سالار زنان وقايع آن روز را چنين شرح مي دهد: "زنان در آن روز براي اداي سپاس به ‏آرامگاه رضا شاه رفتند و در بازگشت همگي به سوي‎ ‎کاخ نخست وزيري حرکت کردند. ابتدا کسي هم مانع نشد. ‏عدۀ آن ها زياد بود. سرسراها و‎ ‎پله ها و باغ نخست وزيري را اشغال کرده بودند. کارکنان نخست وزيري وقتي ‏مشاهده‎ ‎کردند تعداد زنان در کاخ نخست وزيري افزايش يافته است، بقيه اتوبوس هاي حامل زنان‏‎ ‎را به سوي ‏نخست وزيري راه ندادند. زنان، خبرگزاري ها را نيز دعوت کرده بودند. به آن‎ ‎ها نيز اعتراض کردند که سخنان ‏و خواسته هاي زنان را نمي نويسند و توجهي به جنبش‏‎ ‎زنان ندارند. ساعت نزديک دو بعد از ظهر بود... تا آن ‏لحظه اسدلله علم، نخست وزير، هنوز زنان را براي مذاکره نپذيرفته بود. کارکنان نخست وزيري تلاش کردند علم ‏را از‎ ‎دري ديگر روانه خانه کنند. هاجر تربيت متوجه اين موضوع شد و به آن سوي کاخ نخست‏‎ ‎وزيري رفت و ‏شروع به قدم زدن کرد... بالاخره نخست وزير نمايندگاني از زنان حاضر را‏‎ ‎پذيرفت و با آن ها به گفت و گو ‏نشست."(همان، ص.417)‏

دو روز بعد از گفت وگوي زنان با نخست وزير در 19 دي 1341، شاه طرح شش‎ ‎ماده اي خود معروف به ‏‏«انقلاب سفيد» را در کنگره روستاييان که حدود 35 هزار روستايي‎ ‎از سراسر ايران شرکت داشتند اعلام کرد. اما ‏اعلام رفراندم شش ماده اي شاه با واکنش‏‎ ‎هاي مخالفان روبه رو شد. 2 بهمن 1341 تظاهرات وسيعي توسط ‏مخالفان عليه برنامه شش‎ ‎ماده اي شاه برگزار شد. روحانيون نيز برنامه شاه را تقبيح کردند و رفراندم را ضد‎ ‎مشروطيت دانستند‎.‎

زنان نيز در واکنش به اين تظاهرات، و در دفاع از برنامه شش ماده اي، دست به تحصن زدند. در سوم بهمن ‏‏1341 تظاهرات مخالفان شش ماده، و هم زمان نيز‎ ‎اعتصاب يک روزه معلمان و مديران زن برگزار شد. زنان ‏در اين تحصن، تمام روز را به‎ ‎توزيع تراکت و اعلاميه در مدارس دخترانه گذراندند و از ديگر زنان خواستند که ‏از حق‎ ‎راي براي زنان حمايت کرده و اجازه ندهند زن ايراني در حد جنايت کاران و بيگانگان که‎ ‎از حق راي ‏برخوردار نيستند، قرار گيرد. روز بعد در بعضي جرايد گفته شد: «زن ها‎ ‎اعتصاب زنانه کردند» و روزنامه ‏اطلاعات نيز گزارش داد: «ديروز منشي ها، پرستارها، مهمانداران هواپيما، متصديان پذيرش، تايپيست ها، ‏معلمان، پزشکان، متصديان تلگراف و‎ ‎ساير زنان کارمند و دواير اداري از فراخوان سازمان هاي خود براي ‏برگزاري اعتصاب با‏‎ ‎هدف نشان دادن ارزش زنان در جامعه مدرن پيروي کردند. اعتصاب آنان در اکثر ادارات‎ ‎‎(‎به جز بيمارستان ها و وزارت پست يعني اموري که منجر به فلج شدن ارائه خدمات ضروري‎ ‎مي شد) برگزار ‏گرديد. در مدارس نيز معلمان زن سر کلاس هاي درس حاضر شده اما به جاي‎ ‎تدريس در مورد حقوق زنان ‏صحبت کردند.» (همان، ص418)‏

توران بهرامي نيز نقل مي کند: « زماني که شاه فرمان شش ماده اي را‏‎ ‎داد، يادم مي آيد خانم هاي عضو اتحاديه ‏زنان حقوقدان که ماشين داشتند ماشين هاي شان‏‎ ‎را بيرون آوردند و با بلند گو شعار مي دادند، يکي از شعارها اين ‏بود: ششم بهمن‎ ‎طليعه آزادي واقعي زنان. اما خانم منوچهريان تاکيد مي کرد که طليعه يعني طلوع، يعني‎ ‎ما هنوز ‏به حق مان نرسيده ايم و تازه شروع آن است» (همان، ص419-420)‏

‎‎اعتصابات صنفي‎‎

در کنار اعتراض به رفتار حکومت استبدادي و همچنين انتقاد به پاره اي‎ ‎از مواد و تبصره هاي قانون اساسي، ‏زنان در تجمعات ديگري هم شرکت مي کردندکه مربوط‎ ‎به خواسته ها و مشکلات زندگي روزمره شان بود ؛ از ‏آن جمله اعتراض بيوه زناني که‏‎ ‎گذران زندگي آنان از طريق مستمري و مواجب دولتي تامين مي شد. در روز 22 ‏ربيع الثاني‎ 1328 ‎ه.ق. (1286 ش.) به علت عدم پرداخت مستمري از سوي دولت، زنان بيوه به صورت دسته‎ ‎جمعي در برابر وزارت ماليه اجتماع مي کنند و خواستار پرداخت مستمري عقب افتاده خويش‎ ‎مي شوند. آنان با ‏صدايي رسا اعلام مي دارند که : « اگر چنانچه از طرف ديوان مثل سنه‎ ‎ماضيه اين حقوق را به ما نرسانند تماما ‏از گرسنگي تلف خواهيم شد؛ به علت اينکه ديگر‎ ‎اثاث البيتي براي ماها باقي نمانده، هر چه داشته در اين مدت ‏يکسال فروخته و گذران‎ ‎نموديم».(خسروپناه، ص171)‏

در سال هاي بعد که زنان بيشترين اعتراضاتشان در خصوص "حق راي" بود هم‎ ‎همچنان خواسته هاي سياسي و ‏صنفي احزاب و صنف هاي گوناگون نيز طرح مي شد و حتا از‏‎ ‎مباحث مطبوعاتي به حرکت هايي اعتراض آميز ‏چون اعتصابات صنفي نيز کشيده شده بود‎. ‎عمده ترين اين حرکات اعتراضي، اعتصابات کارمندان دولت(1340) ‏براي افزايش حقوق بود و‎ ‎زنان بيشترين نقش را در اعتصابات معلمان داشتند. در آن زمان مجلس بيستم دوره دوم‎ ‎انتخابات در بهمن 1339 را پشت سر گذاشته بود و برخي از نمايندگان مستقل از جمله‎ ‎تعدادي از رهبران سابق ‏جبهه ملي به مجلس راه يافته بودند. مجله اطلاعات بانوان در‎ 25 ‎ارديبهشت 1340 در گزارشي از اعتصابات ‏معلمان نوشت‎:‎

‏"اعتصاب معلمين اولين اعتصابي است که در آن رل مهم به عهده خانم ها‏‎ ‎گذاشته شده و کساني که ناظر جريان ‏اعتصاب بوده اند، تاييد مي کنند که نقش اصلي و‏‎ ‎کارگرداني در اين زمينه به عهده خانم ها بوده است... وقتي از ‏باشگاه مهرگان‎ ‎واتحاديه معلمين پايتخت دستور صادر شد، خانم هايي که در جلسه حضور داشتند قبل از‏‎ ‎همه ‏آمادگي خود را اعلام نمودند و حتا در اين زمينه نقش رابط بين مدارس و باشگاه را‎ ‎به عهده گرفتند» سپس همين ‏مجله بخشي از سخنان يکي از معلمان زني را که در اعتصاب‏‎ ‎حضور فعال داشت منتشر مي کند: « ما جز حرکت ‏با صفوف منظم و با شعارهاي نوشته شده‏‎ ‎کار ديگري انجام نمي داديم... روز دوازدهم ارديبهشت صف اولي که ‏جلوي مجلس تشکيل‎ ‎گرديد صف خانم ها بود و باز هم با کمال تاسف به اولين نفراتي که آب پاشي کردند خانم‏‎ ‎ها ‏بودند... يکي از دانش آموزان به نام سياوش باياوندي جلو دويد و به کمک ديگران سر‎ ‎شيلنگ آب را برگرداند و ‏همين امر فرمانده را عصباني کرد و موجب مرگ جانگداز دکتر‏‎ ‎خانعلي و زخمي شدن دانش آموز مزبور ‏گرديد... ما براي وکيل و وزير شدن اعتصاب نکرده‎ ‎بوديم... از مال و منال دنيا يک شکم سير و يک پاداش ‏مناسب در برابر کار طاقت‎ ‎فرسايي که انجام مي داديم مي خواستيم آيا به نظر شما جواب اين خواست ها گلوله ‏است؟‎ ‎روز بعد به ما اخطار شد که نمايندگان را به مجلس بفرستيم»(احمدي خراساني و اردلان، ص 407-408)‏

از ديگران اعتراضات صنفي مي توان به اعتراض زنان پرستار اشاره کرد‏‎. ‎در 7 آبان 1329 ش. زنان پرستاري ‏که مدت ها حقوق شان معوق مانده و بلاتکليف بودند در‎ ‎محوطه بهارستان اجتماع کردند. پاسبان ها به دستور ‏شهرباني مامور متفرق کردن آنها از‏‎ ‎اطراف مجلس شده بودند. بر اثر مقاومت پرستارها تعدادي از زنان مورد ‏ضرب و شتم قرار‎ ‎گرفتند‎.‎

اما زنان براي حق خواهي فرزندان و همسران زنداني شان نيز همواره به‎ ‎خيابان مي آمدند. در 26 مهر 1330ش. ‏حدود 300 نفر از زنان و فرزندان زندانيان در‎ ‎محوطه وزارت دادگستري اجتماع کردند. تقاضاي آن ها ارجاع ‏پرونده زندانيان اعتصابي به‏‎ ‎وزارت دادگستري بود. و پس از آن اعتراضات خياباني زنان براي رهايي خانواده ‏هاي خود‏‎ ‎از بند همواره وجود داشته است‎.‎

‎‎تجمعات زنان در هشت مارس‎‎

از ديگر تجمعاتي که زنان در خيابان برگزار ميکردند مراسم روز جهاني‎ ‎زن (8 مارس) بود. پس از جمعيت پيک ‏سعادت نسوان که براي نخستين بار مراسم 8 مارس را‏‎ ‎در تهران برگزار کرده بود، جشن 8 مارس در سال 1331 ‏از سوي سازمان زنان ايران به شکل‎ ‎نمايشي بزرگ در خيابان هاي تهران برگزار شد. گزارشگر يونايتدپرس اين ‏همايش با شکوه‎ ‎را «اجتماع 5 هزار زن با پلاکارت ها و شعارهايي از جمله« مادراني که زندگي مي‎ ‎بخشند، بايد ‏از آن دفاع کنند» و کودکان با داشتن شعارهايي چون« مادر از من دفاع کن‎_ ‎ما نان و بهداشت مي خواهيم» ‏گزارش داد. (همان، ص 446)‏

بعد از پيروزي انقلاب نيز برگزاري مراسم به ياد ماندني هشتم مارس‏‎ 1357‎، در واقع اولين گراميداشت روز ‏جهاني زن در ايران بود. بدين سبب مي توان از آن‏‎ ‎به عنوان نقطه ي عطف در تاريخ انقلاب 1357 نام برد.. اين ‏مراسم قرار بود در سالن‎ ‎سخنراني دانشکده فني دانشگاه تهران برگزار شود اما به دليل فشار و اشتياق جمعيت‎ ‎براي راهپيمايي، به خيابان کشيده شد‎.‎

‎‎تجمع هاي اعتراضي زنان پس از انقلاب‏‎‎

تجمع هاي اعتراضي زنان بعد از پيروزي انقلاب سال 1357 عمدتا با‏‎ ‎خواسته هاي مستقل و مشخص صورت ‏گرفته است. اين اعتراض ها در دو مرحله انجام شده که‏‎ ‎دوره اول، تجمع ها و تظاهراتي است که به فاصله اندکي ‏پس از پيروزي انقلاب و در‏‎ ‎اعتراض به حجاب اجباري صورت مي پذيرد. مرحله دوم اما با تاخيري بيست ساله، ‏و باطرح‎ ‎مطالبات حقوقي ـ از جمله تغيير قوانين خانواده ـ انجام مي گيرد‎.‎

در مورد اعتراضات مرحله اول و موضوع نقد پوشش اجباري، بايد گفت که‎ ‎تاريخ دقيقي براي نخستين اعتراض ‏خياباني زنان بر عليه حجاب، متاسفانه در دست نيست، تنها در منبعي آمده است که زماني (احتمالا بعد از جنگ ‏جهاني اول) صدها زن در مسجدي‎ ‎در تهران به منظور درخواست حق زنان براي برداشتن حجاب تحصن کرده ‏اند. البته تلاش آن‎ ‎ها ناموفق مي ماند و آن ها مسجد را همان طور که با حجاب وارد شده بودند با حجاب نيز‎ ‎ترک ‏مي کنند. (ساناساريان، ص 99) اما پس از انقلاب 22 بهمن 1357 گروه هاي زنان با‏‎ ‎توجه به فضاي باز ايجاد ‏شده در سال 57 خود را براي برگزاري مراسم 8 مارس آماده مي‎ ‎کردند. که ناگهان در 16 اسفند ماه، پس از ‏سخنان آيت الله خميني مبني بر اينکه «بايد‎ ‎حجاب رعايت شودو قوانين اسلامي مو به مو اجرا گردد...» روز ‏جهاني زن تبديل به‎ ‎مخالفت با حجاب اجباري مي شود البته پيش از آن در هفت اسفند 1357، يعني تنها دو‏‎ ‎هفته ‏بعد از سقوط حکومت پهلوي، دفتر آيت الله خميني الغاي قانون حمايت از خانواده‎ ‎را به دادگاه ها اعلام کرده بود و ‏در يازده اسفند 1357 براي اولين بار اعلام شده‎ ‎بود که مطابق اصول اسلامي، زنان نمي توانند قاضي باشند. ‏تقارن اين سخنان با 8 مارس، مراسم اين روز را به حرکت هاي اعتراض آميز زنان تبديل مي کند‏‎.‎

جمعي از زنان پس از تجمع در دانشگاه تهران و اعلام مخالفت شان با‏‎ ‎حجاب اجباري، به سوي دادگستري حرکت ‏مي کنند. بالغ بر 15هزار نفر نيز در بيرون دفتر‎ ‎مهندس مهدي بازرگان، نخست وزير وقت، دست به اعتراض ‏مي زنند. مهرانگيز منوچهريان، رييس اتحاديه زنان حقوقدان ايران نيز «هيئت نمايندگي زنان را به دفتر نخست ‏وزيري‎ ‎هدايت کرد و از دولت ايران تقاضا نمود که اجازه ندهند زنان ايران به قرون وسطي‎ ‎برگردند» (اسناد لانه ‏جاسوسي، ص22). تظاهرات و گردهمايي هاي زنان علاوه بر تهران در‏‎ ‎شهرهاي سنندج، اصفهان، تبريز، شيراز ‏و.. ابعادي گسترده مي يابد‎.‎

اين اعتراض در روزهاي بعدي هم ادامه پيدا مي کند: در 19 اسفند ماه‏‎ ‎تعداد نسبتا زيادي از گروه هاي زنان در ‏کاخ دادگستري اجتماع کردند و با صدور‏‎ ‎قطعنامه اي، خواسته هاي خود را اعلام کردند..(کيهان، 1357، ص، 7) ‏در روز 21 اسفند ماه‏‎ ‎نيز «گروهي ديگر از زنان در خيابان هاي تهران راهپيمايي کردند. هم زمان با تهران، در ‏بسياري از شهرستان ها هم تظاهراتي برپا شد».(همان)‏

تبريز نيز به عنوان يكي از نخستين شهرها در سال 1357 به اجباري شدن‏‎ ‎حجاب اعتراض نمود. چنانچه ‏تظاهرات معروف به «ضد اجباري شدن حجاب» پس از بازگشائي‏‎ ‎مدارس در بهار 58 نيز اوج گرفت و زنان و ‏دختران تبريزي اعتراض شديد خود را نسبت به‎ ‎سلب آزادي در انتخاب پوشش نشان دادند. اين تظاهرات در تبريز ‏نيز همانند تهران و‎ ‎ساير شهر‌ها با عكس‌العمل عناصري كه براي متفرق كردن آزاديخواهان حتي به چاقوكشي، ‏اسيدپاشي و... روي آورده بودند، همراه بود. متاسفانه از اين تظاهرات در تبريز كه به‎ ‎گفته‌ي شاهدان عيني يكي از ‏با‌شكوه‌ترين تظاهرات در نوع خود بود، فيلم يا عكسي در‎ ‎دست نيست. سرانجام بر اثر اعمال خشونت و ‏برخوردهاي شديد نسبت به زنان معترض، اين‎ ‎مجموعه تحرکات اعتراضي و حق طلبانه، به مدت دو دهه، ‏خاموش شد‎.‎

‎‎مرحله دوم اعتراضات خياباني زنان‏‎‎

دوره دوم تجمع هاي اعتراضي زنان ايراني همانطور که پيشتر هم گفته شد‎ ‎با تاخيري بيست ساله، بار ديگر، البته ‏با خواسته هايي حقوقي، در کشور آغاز شد‎. ‎نخستين اعتراض خياباني زنان در اين دوره، در سال 1376 با ‏سازماندهي شيرين عبادي و‏‎ ‎انجمن حمايت از حقوق کودکان انجام گرفت. اين تظاهرات در واکنش به مرگ ‏دلخراش‎ ‎دختربچه اي به نام آرين گلشني و در اصل، به خاطر اعتراض نسبت به قوانين ناعادلانه‎ ‎مربوط به حقوق ‏کودکان، برگزار شد. اين تجمع ابتدا از مراسم ختم آرين گلشني شروع شد‏‎ ‎و سپس عده اي از زنان در جلوي ‏بيمارستاني که آرين گلشني در آن پس از شکنجه پدرش‏‎ ‎بستري شده بود، تجمع کرده و شعار دادند. اين تجمع و در ‏ادامه پيگيري اين پرونده‎ ‎توسط شيرين عبادي و انجمن حمايت از حقوق کودکان به تغييراتي در قوانين مربوط به‎ ‎حضانت کودکان انجاميد. از اين تاريخ به بعد به تدريج تجمعات و گردهمايي گوناگون در‏‎ ‎خيابان و فضاي باز شکل ‏مي گيرد که تيتروار مي توان به موارد زير اشاره کرد‎:‎

‎ ‎در شهريور 1380‏‎ ‎مرکز فرهنگي زنان گردهمايي اعتراضي در محکوميت قتل زنان خياباني به راه انداخت که‏‎ ‎همزمان با دادگاه سعيد حنايي قاتل 19 زن در مشهد، در پارک جنبي فرهنگسراي بانو‏‎ ‎برگزار شد‎.‎

‏"مرکز فرهنگي‎ ‎زنان» در روز 4 ارديبهشت 1381 با فراخواني عمومي، تجمع کوچکي با شعار «جهان ديگري‎ ‎ممکن است» در حمايت از زنان و کودکان فلسطيني برگزار کرد. در اين تجمع حدود 100 تن‏‎ ‎حضور يافتند‎.‎

‎ ‎در 8 مارس 1381‏‎ «‎مرکز فرهنگي زنان»، با فراخواني عمومي تجمعي اعتراضي به مناسبت روز جهاني زن و ‏با‎ ‎شعار «صلح در جهان و برابري حقوقي در ايران» در پارک لاله تهران برگزار کرد. در اين‎ ‎تجمع گروه هاي ‏گسترده اي از زنان و مردان شرکت کردند‏‎.‎

‎ ‎استقبال از شيرين‎ ‎عبادي در 22 مهر 1382 فرودگاه مهرآباد به خاطر برنده شدن جايزه صلح نوبل با حضور‎ ‎گروه هاي مختلف زنان و با پلاکاردها و شعارها و طرح مطالبات زنان برگزار شد‏‎.‎

‎ ‎مرکز فرهنگي زنان‏‎ ‎در آذرماه 1382 فراخوان كمپيني با عنوان‌ «زنان‌ و مردان‌ عليه‌ خشونت‌ تا 8 مارس‌‏‎» ‎را ‏اعلام کرد، اين کمپين با پيوستن ديگر گروه هاي زنان و تشکيل کميته هايي متشکل از‏‎ ‎گروه هاي مختلف زنان تا ‏‏8 مارس ادامه يافت. اين کمپين و برخي از گروه هاي درگير آن‎ (‎از جمله مرکز فرهنگي زنان, کانون هستيا ‏انديش, انجمن ايرانمهر, موسسه فرهنگي‎ ‎پندار، انجمن پيشگامان صلح، انجمن مستقل زنان، موسسه تحقيقاتي ‏رشديه، جامعه فرهنگي‎ ‎دانشجويي دانشگاه تهران) در اسفند 1382 به مناسبت روز جهاني زن تجمعي را در ‏پارک‎ ‎لاله و با موضوع «عليه خشونت بر زنان» سازمان دادند که اين تجمع به خشونت کشيده شد‎ ‎و 2 نفر دستگير ‏و پس از چند روز آزاد شدند‎.‎

‎ ‎سال 1383 تجمع‏‎ ‎بزرگي برگزار نشد اما شاهد تجمعات کوچک و بدون فراخوان بوديم. در 29 اسفند 1383 به‏‎ ‎دعوت "سايت زنان، ايران، جهان" و البته بدون فراخوان عمومي، مخالفان جنگ و جهاني‎ ‎سازي با اجتماعي ‏کوچکي در چهارراه ولي عصر، جلو تئاتر شهر و با در دست داشتن‎ ‎پلاکاردهايي عليه جنگ و جهاني سازي ‏توجه مردم را جلب کردند‎.‎

‎ ‎بعد از ظهر هشتم‎ ‎مارس 1383 بيشتر از 50 نفر از زنان شهر مهاباد در فلکه کوهسار گرد هم آمدند و بصورت‏‎ ‎راهپيمايي به اطراف سد مهاباد رفتند. در اين روز که از طرف محيط زيست اين شهرستان‎ ‎نزديک به 80 نهال که ‏به درخواست زنان آماده شده بود توسط آنان در اطراف درياچه سد‎ ‎مهاباد کاشته شد سپس چندين مقاله در اين مورد ‏خوانده شد و با پخش شيريني و تبريک به‎ ‎يکديگر اين روز را جشن گرفتند‎.‎

‎ ‎در روز 11 خرداد‏‎ 1384 ‎به دعوت اعظم طالقاني و با همراهي برخي از گروه ها از جمله كانون هستياانديش‎ ‎براي اعتراض به مفهوم رجال در قانون اساسي تحصني در برابر رياست جمهوري – چهار راه‏‎ ‎پاستور - تجمع ‏کوچکي و بدون فراخوان عمومي برگزار شد که حدود 100 زن از گروه هاي‏‎ ‎مختلف زنان اين حرکت را به ‏عنوان اعتراض مدني زنان در فضايي بيروني همراهي‎ ‎کردند‎.‎

‎ ‎روز 18 خرداد 1384‏‎ ‎حدود 50 تن از فعالان زن در پي نامه اي به استانداري براي اعتراض به ممنوعيت ‏حضور‎ ‎زنان در استاديوم آزادي، جلوي در غربي ورزشگاه تجمع کرده و در پي اعتراض شان برخي‎ ‎از آنها ‏توانستند پس از حدود سه دهه وارد ورزشگاه شوند‎.‎

‎ ‎در 22 خرداد سال‏‎ 1384 ‎گروه هاي مختلف زنان در يک ائتلاف بزرگ و کم سابقه که حاصل نشست هاي 2 ‏ساله‎ ‎جمع هم انديشي زنان بود تجمعي گسترده و با فراخواني فراگير در مقابل در اصلي‎ ‎دانشگاه تهران ترتيب ‏دادند که موضوع آن اعتراض به قوانين و به ويژه تبعيض و‎ ‎نابرابري در «قانون اساسي» بود. در اين تجمع بيش ‏از 6 هزار نفر شرکت داشتند‏‎.‎

‎ ‎در 25 مهر 1384‏‎ ‎مصادف با «روز جهـاني مبـارزه با فــقــر»، برخي از فعالان جنبش زنان براي اعلام‏‎ ‎همبستگي خود با حرکت جهاني زنان عليه خشونت با حرکتي نمادين و بدون فراخوان عمومي‎ ‎در مقابل «سينما ‏بهمن» تجمعي را برگزار کردند، در اين تجمع حدود 100 تن شرکت داشتند‏‎ ‎که تجمع کنندگا به توزيع ‏بروشورهايي در مورد حرکت جهاني زنان بين رهگذران پرداختند‏‎ ‎و براي لغو قراردادهاي استخدام موقت کار ‏امضاء جمع آوري شد‏‎.‎

‎ ‎در دوم آبان 1384‏‎ ‎جمعي از فعالان حوزه زنان در گرگان به منظور اعتراض برعليه چاپ مطالب توهين آميز‎ ‎عليه زنان در مقابل دفتر يكي از هفته نامه هاي استاني تحصن كردند.در اين تحصن‎ ‎اعتراض آميز بيش از 30 نفر ‏از فعالان حوزه زنان حضور داشتند و با نوشتن پلاكاردهايي‎ ‎اعتراض خود را به مدير مسئول هفته نامه «ستاره ‏گلستان» اعلام كردند. اين هفته نامه‎ ‎در آخرين شماره خود(30 مهر 84) اقدام به چاپ شعري توهين آميز عليه ‏زنان کرده‎ ‎بود‎.‎

‎ ‎در 5 آذر 1384 به‏‎ ‎مناسبت، «روز جهاني مبارزه با خشونت عليه زنان»، گروهي از زنان و دختران در ابتداي‎ ‎ميدان انقلاب، تقاطع خيابان فروردين گردهم آمدند. اين افراد که حدود 50 نفر مي شدند‏‎ ‎با در دست داشتن ‏شعارهايي با مضامينِ «مخالفت با خشونت عليه زنان» و همچنين توزيع‎ ‎بروشورهايي در اين مکان حضور ‏داشتند‎.‎

‎ ‎در روز 6 آذر 1384، روز جهاني مبارزه با ايدز، برخي از گروه هاي زنان از جمله انجمن تلاشگران سلامت، ‏مرکز فرهنگي زنان و کانون هستياانديش، انجمن پرسپوليس، انجمن حمايتي _ فرهنگي‎ ‎کودکان کار، پرشيا پلاس، ‏، نشريه ي دانشجويي رستا در پارک دانشجو محوطه ي تئاتر شهر‎ ‎تهران گردهم آمدند و بروشورهايي در مورد ‏آموزش ايدز به زبان ساده را بين مردم پخش‎ ‎کردند و آموزش براي استفاده از کاندوم و برنامه هاي ديگري در اين ‏روز در پارک‎ ‎برگزار شد‎.‎

‎ ‎روز 19 آذر 1384‏‎ ‎مصادف با 10 دسامبر روز جهاني حقوق بشر، بدون فراخوان عمومي تعدادي از دانشجويان ‏و‎ ‎فعالان جنبش زنان با پلاکاردهايي در دست در پارک دانشجو ايستادند همچنين متن حقوق‎ ‎بشر بين مردم پخش ‏شد و در پايان يکي از دانشجويان بيانيه حقوق بشر را با صداي بلند‏‎ ‎براي همه خواند‏‎.‎

‎ ‎در اسفند ماه‎ 1384‎، تجمع اعتراضي ديگري به مناسبت 8 مارس توسط فراخواني عمومي که دو گروه «جمع هم‎ ‎انديشي زنان» و گروه «حرکت جهاني زنان» صادر کردند در پارک دانشجو برگزار شد که اين‎ ‎تجمع نيز توسط ‏نيروي انتظامي به خشونت کشيده شد و بسياري از زنان و مردان حاضر در‏‎ ‎آن مورد ضرب و شتم شديد قرار ‏گرفتند‎.‎

‎ ‎هشتم مارس 1384 در‏‎ ‎تبريز، به دعوت گروه كوهنوردي ياشيل يول و همكاري گروه آنيل، با گردهمائي در‎ ‎دامنه‌ي كوه ائينالي و كوهنوردي دسته‌جمعي صدها تن از زنان گرامي داشته‌ شد. اين‎ ‎گردهمايي در قله‌ي كوه با ‏سخنراني چند تن از فعالين زن در خصوص مسائل زنان، مشكلات‎ ‎حقوقي آنان و ارائه گزارشي از فعاليتهاي اخير ‏زنان و پخش بروشور پايان يافت. لازم‎ ‎به ذكر است مشابه اين برنامه در اسفندماه 85 كه خبر آن به طور گسترده ‏در شهر پخش‎ ‎شده بود، با ممانعت مامورين انتظامي مواجه و از صعود زنان به كوه ائينالي جلوگيري‏‎ ‎شد‎.‎

‎ ‎در روز 20 اسفند‏‎ 1384 ‎در گرگان، به مناسبت فرا رسيدن هشتم مارس، روز جهاني زن، کميته زنان موسسه‎ ‎پويندگان معرفت، اقدام به برگزاري راهپيمايي همگاني کرد. در اين راهپيمايي که از‏‎ ‎ساعت 8 صبح و با حضور ‏بيش از يکصد نفر از زنان از ميدان کاخ آغاز شد، راهپيمايان با‎ ‎در دست داشتن پلاکاردهايي، به نقش زنان در ‏جامعه و توجه نهادهاي تصميم گير براي‎ ‎احقاق حقوق آنان تاکيد کردند. در اين راهپيمايي که حدودا سه ساعت به ‏طول انجاميد، زنان مسير 10 کيلومتري را تا باباطاهر ناهارخوران طي کردند‏‎.‎

‎ ‎در روز 10 خرداد‏‎ 1385 ‎تعداد حدود 50 تن از زنان با عنوان "کمپين دفاع از حق زنان براي حضور در‏‎ ‎ورزشگاه ها" با حضور در سر در استاديوم آزادي خواستار ورود زنان به استاديوم براي‎ ‎تماشاي مسابقه تدارکاتي ‏تيم هاي ملي ايران و بوسني هرزگوين شدند که از سوي ماموران‏‎ ‎پليس جمهوري اسلامي که جمعي از زنان پليس ‏نيز همراهشان بودند مورد محاصره قرار‎ ‎گرفتند و از ورود آنها به ورزشگاه جلوگيري شد‏‎.‎

‎ ‎در 22 خرداد 1385‏‎ ‎برخي از گروه هاي زنان با فراخواني عمومي و فراگير و با خواسته مشخص «اصلاح ‏قوانين‎ ‎زن ستيز» تجمعي در ميدان هفت تير به راه انداختند که اين حرکت اعتراضي، به مجرد‎ ‎شروع، با خشونت ‏تمام، سرکوب شد. در اين تجمع هفتاد تن از شرکت کنندگان دستگير و به‎ ‎زندان اوين منتقل شدند. براي برخي از ‏بازداشت شدگان احکام حبس و شلاق صادر شده‎ ‎است‎.‎

‎ ‎در 10 مرداد 1385‏‎ ‎حدود 50 تن از زنان فعال ايراني طرفدار جنبش صلح جهاني («زنان صلح»)، در اعتراض ‏به‎ ‎كشتار وسيع زنان و كودكان لبناني و فلسطيني مقابل سازمان ملل تجمع كردند‎.‎

‎ ‎در روز 4 مرداد‏‎ 1385 ‎تجمع کوچک و بدون فراخوان عمومي در پارک دانشجو توسط جمعي از زنان، ‏دانشجويان‎ ‎و فعالان حقوق بشر عليه سياست هاي جنگ طلبانه در خاور ميانه برگزار شد. در اين تجمع‎ ‎تراکت ‏هايي بين مردم پخش و بيانيه ي اعتراضي در اعتراض به جنگ در لبنان صادر‏‎ ‎شد‎.‎

‎ ‎در بهمن ماه 1386‏‎ ‎گروه «مادران صلح» براي اعتراض به کشتار فلسطيني ها در غزه تجمع کوچکي را با ‏حضور‎ 30 ‎تن از زنان در برابر سازمان ملل شکل داد‎.‎

‎ ‎در 13 اسفند 1385‏‎ ‎حدود 50 تن از فعالان جنبش زنان براي ابراز همدلي با 5 تن از کساني که به خاطر تجمع‏‎ ‎‎22 ‎خرداد 1385 در ميدان هفت تير در دادگاه انقلاب محاکمه مي شدند جلوي دادگاه گرد‏‎ ‎هم آمده بودند. در اين ‏تجمع 33 نفر از آنان (از جمله 4 تن از کساني که قرار بود‏‎ ‎دادگاه شان در آن روز برگزار شود) بازداشت شدند. ‏اکثر بازداشت شدگان از فعالان‎ ‎کمپين يک ميليون امضاء بودند. براي برخي از بازداشت شدگان تاکنون احکام ‏حبس و شلاق‎ ‎صادر شده است‎.‎

‎ ‎در 17 اسفند 1385‏‎ ‎به مناسبت 8 مارس با فراخوان عمومي تجمعي در برابر مجلس شوراي اسلامي برگزار شد. ‏در‎ ‎اين تجمع عده اي مورد ضرب و شتم قرار گرفتند و عده اي نيز بازداشت شدند و براي 2 تن‏‎ ‎از بازداشت ‏شدگان احکام حبس 6 ماهه و 2 ساله صادر شد‏‎.‎

‎ ‎در 17 اسفند 1385‏‎ ‎در سنندج جمعي از فعالين جنبش زنان در ويلا پارک جنب نمايشگاه نوروزي تجمعي ‏برگزار‎ ‎کردند در اين روز چندين تن از فعالين بازداشت شدند. اکثر اين افراد جزء فعالين زنان‎ ‎و فعالين دانشجويي ‏بودند، که اکثرشان بعد از چند ساعت بازداشت، ضبط موبايل و دادن‎ ‎تعهد آزاد شدند‎.‎

‎ ‎روز شنبه 18 اسفند‏‎ 1385 ‎مصادف با 8 مارس روز جهاني زن، جمعي از زنان و مردان مهابادي، اقدام به‎ ‎راهپيمايي به سوي كوه هاي نزديك شهر كردند وبعد از چند ساعتي پياده روي و کوه‏‎ ‎پيمايي در يك اقدام سمبليك به ‏کاشتن نهال مشغول شدند. اين مراسم در سال 86 نيز‏‎ ‎تكرار شد‎.‎

‎ ‎صبح روز شنبه 18‏‎ ‎اسفند 1386 مصادف با 8 مارس روز جهاني زن، جمعي از زنان ونيز دختران دانشجو در‎ ‎تبريز، با سركردن روسري‌هاي سفيد به نشانه صلح و پرهيز از خشونت، دور استخر ائل‌گلي‎ ‎به راهپيمايي ‏پرداختند. در اين برنامه، مردان نيز همراهي داشتند. برنامه با خواندن‎ ‎سرود و شعرخواني به زبان تركي و فارسي ‏و خواندن مطلب در خصوص 8 مارس، حقوق زنان و‎ ‎نيز با بحث و گفتگو در مورد چگونگي پرداختن به مساله ‏زنان و اهميت آن و لزوم توجه‎ ‎به شرايط بومي هر منطقه... توام بود. اين راهپيمائي توجه حاضرين در پارك را به ‏خود‎ ‎جلب كرد‎.‎

اين گزارش کوتاه و مختصر از برپايي تجمع هاي اعتراضي زنان، حاکي از‏‎ ‎آن است که زن ايراني در طول ‏يکصد سال اخير، هرکجا و در هر برهه اي که دريافته‎ ‎مسئولان مملکتي به خواسته هاي برحق و عادلانه اش، ‏اعتنايي نمي کنند، چاره کار را در‎ ‎برگزاري تجمع هاي مسالمت آميز ـ به منظور رساندن پيام به مردم ـ ديده است ‏و شجاعانه‎ ‎به آن عمل کرده است. بر اين اساس، تجمع هاي منتقدانه آنان، مي تواند از همين منظر‎ (‎ابلاغ پيام و ‏اطلاع رساني)، مورد قضاوت و داوري قرار گيرد‎.‎

‎‎پانوشت‎: ‎

‎* - ‎اين گزارش بر مبناي منابعي که در دسترس نگارنده قرار داشته، تنظيم شده است و در نتيجه ممکن است ‏بسياري از حرکت هاي زنان به خصوص در شهرستانها‏‎ ‎ذکر نشده باشد. اميدوارم که روزي فعالان هر شهري ‏خود به مستند کردن فعاليت هايشان‎ ‎بپردازند. از طرف ديگر اين گزارش حرکت هاي دانشجويي در دانشگاه و ‏بيرون از دانشگاه‎ ‎را در مورد زنان شامل نمي شود‏‎.‎
منابع‎:‎

‎ ‎ناهيد، عبدالحسين، زنان ايران در جنبش مشروطه، تبريز، 1360. نشر احيا‎

‎ ‎خسروپناه، محمد‎ ‎حسين(1381) "هدف ها و مبارزه زن ايراني از انقلاب مشروطه تا سلطنت پهلوي"، تهران، ‏نشر پيام امروز‎

احمدي‎ ‎خراساني و اردلان، نوشين و پروين، (1382) "سناتور"، تهران، نشر توسعه‎
‎ ‎ساناساريان، اليز(1384) "جنبش حقوق زنان در ايران"، ترجمه نوشين احمدي خراساني، تهران، نشر اختران‎

‎ ‎آفاري، ژانت، زن‎ ‎در دوره قاجار و انقلاب مشروطه، امريکا، نشر‎ Midland press

‎ ‎متين، مهناز، بازبيني تجربه"اتحاد زنان"(1357-1360)، امريکا، 1378، نشر نقطه‎

‎ ‎اسناد لانه‎ ‎جاسوسي، ج28، بي تاريخ، ص، 22‏‎

‎ ‎کيهان، 21 اسفند1357‏

منبع: مدرسه فمينيستي